Unieke methode voor verpleegkundigen: Verpleegkundige Monitoring bij Gebruik van Antipsychotica

Het gebruik van antipsychotica is voor veel psychiatrisch cliënten pure noodzaak. Het verbetert de kwaliteit van leven, maar kent tegelijkertijd nogal wat bijwerkingen. Gewichtstoename en bewegingsstoornissen zijn bekende voorbeelden van veel voorkomende bijwerkingen. De kans op somatische ziektes wordt hierdoor groter. Het blijkt in de praktijk dat het op tijd signaleren van complicaties en bijwerkingen bij gebruik van antipsychotica nogal eens lastig is. De cliënt wordt in principe regelmatig door de behandelend arts onderzocht maar een arts ziet de cliënt maar een enkele keer en niet dagelijks.

Digna van der Kellen heeft een unieke methode voor verpleegkundigen ontwikkeld om complicaties en bijwerkingen tijdig te signaleren. Digna van der Kellen is Verpleegkundig Specialist GGZ verbonden aan het Delta Psychiatrisch Centrum te Poortugaal. Om meer aandacht te krijgen voor de Verpleegkundige Monitoring bij Gebruik van Antipsychotica (VMGA) heeft de redactie van Psychiatrie Nederland Digna van der Kellen afgelopen maand geïnterviewd. In het interview wordt de VMGA beschreven en vertelt Digna ons meer over hoe de VMGA gebruikt wordt en hoe clienten en verpleegkundigen het unieke instrument ervaren.

Digna van der Kellen

Interview met: Digna van der Kellen. Door: A.Rijkeboer

Kunt u kort de Verpleegkundige Monitoring bij Gebruik van Antipsychotica (VMGA) beschrijven?

De VMGA is een meetinstrument dat periodiek gebruikt kan worden om bijwerkingen en (dreigende) complicaties van antipsychotica tijdig aan het licht te brengen, die voorheen over het hoofd gezien werden en/of pas in een laat stadium ontdekt werden. De VMGA bestaat uit vijf onderdelen (de wijze waarop complicaties aan het licht gebracht kunnen worden): A; meten, B; labcontroles, C; bijwerkingen, D; observatie (bewegingen) en E; incidenten.

Hoe bent u op het idee gekomen om de Verpleegkundige Monitoring bij Gebruik van Antipsychotica (VMGA) te bedenken?

Uit onderzoek dat ik tijdens de opleiding tot GGZ Verpleegkundig Specialist heb gedaan naar de bijwerkingen van antipsychotica en meetinstrumenten die hier op screenen/monitoren, kwam naar voren dat er geen meetinstrument bestaat dat op alle bijwerkingen en complicaties kan monitoren en dat ook geschikt is voor afname door verpleegkundigen. Omdat ik van mening ben dat er voor verpleegkundigen een belangrijke rol is weggelegd bij het monitoren, heb ik tijdens dit onderzoek een nieuw en compleet meetinstrument ontwikkeld.

Door wie is de VMGA in totaliteit bedacht en samengesteld?

De ontwikkeling en de productie ervan is geheel mijn initiatief geweest. Wel heeft een Delphi-panel (een speciaal panel dat onafhankelijk van elkaar beoordeelt en dat bestaat uit experts op het gebied van psychiatrie en bijwerkingen, de VMGA kritisch voorzien van feedback, dat tot aanpassingen heeft geleid. Verder heb ik vanaf het begin volledige steun gehad vanuit verschillende lagen uit de organisatie. Zonder de (financiële) steun van de raad van bestuur zou dit project nooit zo’n succes zijn geworden.

Wordt de VMGA op dit moment al instellings- of afdelingsbreed gebruikt? Zo ja, welke afdelingen gebruiken de VMGA met name?

In 2010 zijn de eerste verpleegkundigen getraind om met de VMGA aan de slag te gaan. Het ging hier om ruim honderd verpleegkundigen/verzorgenden van elf afdelingen, zowel klinisch als ambulant. Op het moment zijn de voorbereidingen in volle gang om voor het eind van 2011 alle verpleegkundigen van Delta getraind te krijgen in het correct afnemen van de VMGA.

Zijn er naast Delta ook nog anderen GGZ-instellingen enthousiast om met de VMGA te werken?

In het oktobernummer van het tijdschrift voor verpleegkundigen (TvZ) stond een artikel over de VMGA, hier heb ik veel reacties over gekregen vanuit het hele land. De landelijke publicaties leverde vanuit het hele land leuke en interessante reacties op. Zo kwam er bijvoorbeeld een verzoek van de verpleegkundige adviesraad (VAR) van de Reinier van Arkel groep om op hun jaarlijkse kennisdag een presentatie te verzorgen, dat inmiddels heeft plaatsgevonden.

Op welke wijze verbeterd de VMGA de kwaliteit van zorg bij antipsychoticagebruik?

Naast de gewenste werking van antipsychotica zijn er ook ongewenste bijwerkingen die kunnen optreden bij het gebruik van antipsychotica. De VMGA, dat gebruikt kan worden bij het structureel monitoren van cliënten die antipsychotica gebruiken, is een hulpmiddel dat ongewenste bijwerkingen snel kan opsporen waardoor er sneller passende maatregelen genomen kunnen worden.

Hoe draagt de VMGA bij aan kwaliteit van leven voor de cliënt?

De VMGA moet bijwerkingen en (dreigende) complicaties tijdig aan het licht brengen, die voorheen over het hoofd gezien werden en of pas in een laat stadium werden ontdekt. Door in een vroeg stadium beginnende klachten op te sporen kunnen er sneller maatregelen genomen worden zodat het risico op het aantal ernstige complicaties kan worden teruggebracht of kan worden voorkomen.

Wat betekent de VMGA voor het verpleegkundig handelen binnen een afdeling? Hoe geven zij dit vorm?

Complicaties kunnen met behulp van het meetinstrument vroegtijdig gemonitord worden, wat een bijdrage levert aan zowel de emancipatie als aan de professionaliteit van de verpleegkundige zelf. Net als allerlei andere belangrijke hulpmiddelen om de zorg vorm te geven zoals bijvoorbeeld de HoNOS en de Mansa, is het de bedoeling dat de VMGA een normaal onderdeel wordt van het behandelaanbod. De VMGA krijgt pas echt betekenis wanneer er daadwerkelijk iets gedaan wordt met de gegevens die verkregen zijn uit de meting. Bijzonderheden uit de VMGA dienen opgenomen te worden in het behandelplan en multidisciplinair besproken te worden.

Hoe reageren verpleegkundigen op het gebruiken van de VMGA ? Zijn zij enthousiast? Zien zij wellicht nog praktische verbeterpunten?

De eerste reacties zijn positief. Ondanks dat het in het begin, echt wel wat tijd in beslag zal nemen, wordt het als een belangrijke aanvulling gezien van de behandeling en het verpleegkundig handelen. Ook op de training werd positief gereageerd, die vooral als praktisch en goed toepasbaar werd ervaren.

Zijn verpleegkundigen over het algemeen voldoende op de hoogte van de werking en bijwerkingen van antipsychotica (gebruik)?

Ook blijkt uit onderzoek dat er door artsen onvoldoende systematisch wordt gescreend op somatische complicaties. Verpleegkundigen observeren de bijwerkingen over het algemeen wel maar brengen deze niet altijd in relatie een mogelijke bijwerking van de medicatie.

Hoe reageren artsen/psychiaters op de VMGA en op welke wijze zijn andere disciplines eventueel betrokken?

Er is hoog ingezet in nauwe samenwerking met de arts, psychiater of andere behandelaar die verantwoordelijkheid draagt voor de medicatie die voorgeschreven wordt. Vanaf het begin was duidelijk, dat het om een project ging van ons allen (op individueel-, op team-, en op instellingsniveau). Het moet leiden tot een gezamenlijk product, waar we dan ook met zijn allen verantwoordelijkheid voor dragen.

Wat is hun rol precies bij de VMGA en bij hoe zijn de verantwoordelijkheden omtrent signaleren van bijwerkingen? (verpleegkundige versus arts)

De verpleegkundige neemt de VMGA af en stuurt hier een evaluatie van naar de arts. De arts kan dan passende maatregelen nemen wanneer er bijzonderheden uit de monitoring naar voren komen. Dit neemt niet weg dat de arts zelf niet meer zal monitoren op bijwerkingen, integendeel, de arts blijft primair verantwoordelijk voor de voorlichting en monitoring van de voorgeschreven medicatie. De kans is nu echter wel groter dat bijwerkingen gesignaleerd worden. Verder kan de verpleegkundige zich ook inzetten voor het verminderen/voorkomen van bepaalde bijwerkingen door het geven van leefstijladviezen en het bieden van begeleiding bij het realiseren van een gezondere leefstijl. Wanneer verpleegkundigen periodieke monitoring voor hun rekening gaan nemen en dit doen in nauwe samenwerking met de (somatisch) arts en/of behandelend psychiater, kan het gewoon niet anders zijn dan dat de somatische zorg voor deze cliëntengroep enorm verbeterd.

In de VMGA staan bijvoorbeeld een aantal labwaarden en controles, wat is de verpleegkundige rol bij het signaleren en interpreteren van deze waarden?

Het onderdeel ‘labcontroles’ heeft naast de functie van labprotocol ook de functie van richtlijn waarmee verpleegkundigen bestaande labuitslagen kunnen controleren. Voor verpleegkundigen in een behandelrol of voor verpleegkundigen, die betrokken zijn bij het bloed prikken zoals poli verpleegkundigen en spv ’en, kan dit onderdeel tevens als leidraad dienen. De artsen blijven de labcontroles uiteraard zelf beoordelen en interpreteren. Het is dus niet de bedoeling dat verpleegkundigen hier verantwoordelijk voor worden gemaakt, wel is het natuurlijk een goede zaak dat verpleegkundigen actief meedenken.

Wat vinden cliënten van het gebruiken van de VMGA?

Cliënten lijken het te waarderen wanneer er aandacht is voor hun lichamelijke gezondheid. Ook de cliëntenraad heeft enthousiast gereageerd op de VMGA. Bij de ontwikkeling en totstandkoming van de VMGA is de cliëntenraad uitgebreid betrokken.

Wat zijn tot nu toe de resultaten na gebruik van de VMGA?

Het is nog te vroeg om iets te kunnen zeggen over daadwerkelijke resultaten. Wel zijn getrainde verpleegkundigen inmiddels een stuk alerter op bijwerkingen omdat er nu gerichter naar bijwerkingen gekeken wordt. Verder is het goed om stil te staan bij wat haalbaar is en wat niet. Er zal ook voorzichtig omgegaan moeten worden met het toekennen van een oordeel/conclusie aan bepaalde scores. Hiervoor dient uiteraard eerst verder uitgebreid onderzoek gedaan te worden naar betrouwbaarheid en validiteit van de VMGA.

Bespaart de VMGA op kosten als artsenbezoek, ziekenhuisopnames, gezondheidsproblemen, etc.?

Te verwachten valt dat wanneer symptomen vroeg gesignaleerd worden, er sneller (preventieve) maatregelen genomen kunnen worden, waardoor ernstige complicaties mogelijk voorkomen kunnen worden. Zo kan een lichtverhoogde glucose al reden zijn om een poging te doen om te voorkomen dat iemand daadwerkelijk diabetes zal gaan ontwikkelen. Wat de daadwerkelijke resultaten zijn de VMGA, zal de nabije toekomst nog moeten uitwijzen.

Welke kosten brengt de VMGA eventueel met zich mee?

Iedere afdeling die getraind werd kreeg een koffer met inhoud (bloeddrukmeter, weegschaal, glucosemeter, materiaal voor het bewegingsonderzoek etc.) waarmee de monitoring goed uitgevoerd kan worden. Ook zijn er (personele) kosten voor de training en kosten voor ontwikkeling en onderzoek. Gelukkig maakt Delta het mogelijk projecten als de VMGA te financieren.

Met dank aan:

Digna van der Kellen | Verpleegkundig Specialist GGZ
Delta Psychiatrisch Centrum | Afdeling Communicatie

Download hier de Verpleegkundige Monitoring bij Gebruik van Antipsychotica